MaviMelek
Hermes Kitap
"Bazı insanlar, ıstırabın varlığını güneşi göstererek yadsırlar; O ise ıstırabı göstererek güneşin varlığını reddediyor." Aforizmalar / Kafka

[Deneme]"Cümle Kapısı İlk Cümle" | Mustafa Kurt

Cengiz Aytmatov | Cemile

"BÜYÜK YAZARLAR NİÇİN BÜYÜKTÜR?"

“Roman, edebiyatın cümle kapısıdır." 1940'lı yıllarda kaleme alınmış, romanla ilgili bir yazıda okuduğumu hatırladığım bu cümle bana başka bir cümleyi çağrıştırdı: "Kitapların ilk cümlesi, yeni dünyaların anahtarlarıdır." Sadece ilk cümlesine çarpılıp da kitap alanlarımız bunu daha iyi anlayacaklardır. Evet, gerçekten de bir romanın hikâyenin veya diğer türlerde yazılmış kitapların ilk cümleleri, yazarlarını da çok kolay ele verir. İlk cümle okuyucuyu kitaba çağırır, onu kendi kuyusuna çeker. Son okuduğu kitabı heyecanla arkadaşlarına anlatan birisi çoğu zaman "Kitap şöyle başlıyordu!" cümlesini kullanır. Peki, bugüne kadar okuduğumuz kitapların ilk cümlelerini hatırlıyor muyuz?

Aragon'un "Dünyanın en güzel aşk hikâyesi" diye nitelendirdiği Cengiz Aytmatov'un "Cemile"si oldukça mütevazı ve iddiasız bir cümleyle başlıyordu: "O mütevazı çerçeveli tablonun karşısına işte yine geçtim." Çok basit gibi görünen bu cümle "Acaba tabloda ne resmedilmiş?" sorusuyla kendi dünyasına çekiyor okuru.

Italo Calvino'nun "Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu" romanının ilk cümlesini okuyanlar ise kendilerine seslenildiğini hemen anlayacaklar: "İtalo Calvino'nun yeni Kafka | Değişimromanı, Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu romanını okumaya başlamak üzeresin. Gevşe. Dikkatini topla. Bütün öteki düşünceleri sav kafandan." İşte bir yazarın okuruna kendi hikâyesini anlatmadan önceki uyarıları.

Kafka'nın "Değişim"i konuyu hiç uzatmadan, okuru hiç bekletmeden söyler söyleyeceğini: "Gregor Samsa, bir sabah korkulu bir düşten uyanınca yatağının içinde kendini korkunç bir hamam böceği olarak buldu." Bu aykırı, ironik ilk cümle tam Kafkavârî'dir. Kafka neden bir insanın böcek olduğunu, neden dönüştüğünü ise adım adım verir, romanının devamında. Her ne kadar ilk romanları son romanlarının gümbürtüsünde kaybolsa da Orhan Pamuk'un "Yeni Hayat"ı da bence başarılı bir ilk cümleyle açılır: "Bir gün bir kitap okudum ve hayatım değişti." Bu cümle değil bir kitabın, hayatta okunan ‘ilk' kitabın başlangıç cümlesi gibidir.

Dostayevski'nin "Beyaz Geceleri" ise tam da adına uygun bir cümleyle selâmlar okurunu: "Şahane bir geceydi. Bir insanın ancak gençken hissederek yaşayabileceği bir gece." Kısa cümle kurmanın da gerçekten büyük bir marifet olduğunu bence bu iki cümle çok iyi veriyor. Ancak çoğu zaman uzun cümleler daha da kolaylık sağlıyor yazara. Çünkü iyi kurulmuş uzun bir cümle okurunu hemen olayların içine çağırıyor. Mesela, Oğuz Atay'ın Tutunamayanlar'ı: "Turgut Özben adlı genç bir mühendisin kaybolmasıyla Tutunamayanlar | Oğuz Atayilgili haberler, günlük gazetelerin dördüncü ya da beşinci sayfalarında yer aldığı zaman ben yurt dışında bulunuyordum." Bu cümleye dikkatli bakınca, sonraya dair ne kadar çok ayrıntının verildiği daha iyi anlaşılıyor.

Yukarıda verilen ve belki de bunlara daha çarpıcı binlerce giriş cümlesi eklenebilir. Vurgulamak istediğim büyük yazarların niçin büyük oldukları. Daha eserin ilk cümlesiyle gerçekten bir hayatın "cümle kapısı"nı nasıl açtıkları. Bir kitabın ilk cümlesini yazma konusunda herhangi bir kural ve şart yok. Gerçek yazar sonrası için ne murad ediyorsa ona göre koyuyor temel taşını. Bugün hemen hepimizin kalemi elimize alıp gelişigüzel başlayıverdiğimiz yazılar, gazetelerde okumak için çaba gösterdiğimiz yazı taslak'ları düşünüldüğünde, kalemle zihnimizin birbirinden ne kadar uzak kaldığını anlamak marifet olmasa gerektir. Evet, ilk cümle sonraki cümleler için büyük bir işarettir. İlk cümlesini sevemediğiniz yazıların sonrasını sevmemiz genelde zordur. Peki, "son cümle"? İşte o, kapanışın ne kadar görkemli olacağına karar verir. Bir yazarın hikâye için dediğini son cümleye uyarlayalım:

"Diğerleri puanla kazanır ama son cümle nakavtla."

Başa dön

MaviMelek | Retorikler | Öyküler | Şiirler | Derlemeler | Gökçeyazın | Denemeler    ©2008 MaviMelek            website metrics